خبرگزاری شبستان

چهارشنبه ۲۹ خرداد ۱۳۹۸

الأربعاء ١٥ شوّال ١٤٤٠

Wednesday, June 19, 2019

اللَّهُم کُنْ لِوَلِیِّکَ الحُجَةِ بنِ الحَسَن، صَلَواتُکَ علَیه و علی آبائِه، فِی هَذِهِ السَّاعَةِ وَ فِی کُلِّ سَاعَه، وَلِیّاً وَ حَافِظاً و قَائِداً وَ نَاصِراً وَ دَلِیلًا وَ عَیْنا، حَتَّى تُسْکِنَهُ أَرْضَکَ طَوْعا وَ تُمَتعَهُ فیها طَویلا" - خدایا، ولىّ‏ ات، حضرت حجّت بن الحسن، که درود تو بر او و بر پدرانش باد؛ در این لحظه و در تمام لحظات سرپرست و نگاهدار و راهبر و یارى گر و راهنما و دیدبان باش، تا او را به صورتى که خوشایند اوست، ساکن زمین گردانیده و مدّت زمان طولانى در آن بهره مند سازی

سرویس : اندیشه - علوم انسانی زمان :   ۱۳۹۷/۶/۲۶ - ۱۱:۰۳ شناسه خبر : ۷۲۸۲۲۲
اختصاصی شبستان
نخبگان به کار می آیند اگر...
این چنبره­ایی که تحت عنوان مالکیت فکری بر داشته­ های علمی زده شده، مانع رشد و نمو علم است؛ فراموش نکنیم که علم بالتجلی از ناحیه عالم در دامن غیر عالم قرار می ­گیرد و نه بالتجافی و این گردش علم خود عامل پختگی و زایندگی برای علم و عالم است.

به گزارش گروه اندیشه خبرگزاری شبستان، «حسین بابایی مجرد» ، عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی در یادداشتی اختصاصی که در اختیار شبستان قرار داده به موضوع «مساله محوری» پرداخته که در ذیل به حضورتان تقدیم می شود:

 

پای چوبین و بی­ تمکین در حکمرانی

آنچه نظام حکمرانی بدان مأمور است «فهمیدن» است و البته اقامه برهان برای مدلل کردن مواضعی که در ساحت خط­ مشی اتخاذ می­ کند و نه «دیدن». اما کیست که نداند میان «فهمیدن» و «دیدن» فرسنگ ­ها فاصله است؛ «آتش­یاب» یعنی آنکه دود را می­ بیند و پی به وجود آتش می ­برد با آنکه خود «آتش­ساز» و “آتش­سوز” است دریافت مشابه از آتش نخواهند داشت. اولی علمش محصول “ادله” است و دومی علمش محصول “حضور” و “رؤیت”. اولی “صورت ذهنی” و “مفاهیم” دال بر امور خارجی را تلقی کرده و دومی “امر خارجی” را دریافت کرده؛ اولی با مواجهه با ادله جدید، معروفش نیز توسعه یا تضییق خواهد یافت و دومی درگیر ادله نیست تا دامنه حکایت­ گریش از واقع مضیق و موسع گردد؛ اولی ... و دومی ... اما چه کنیم آنچه در حل مسئله مهم است “دردآشنایی” و بالاتر از آن “دردمندی” است بماند که “نه از تاک نشان است و نه از تاک نشان”. هنر انبیایی امام امت آن بود که انسان­ ها را خودآگاه کرد، ایشان را هم بر موقعیت فردی و هم اجتماعی بینا کرد و مگر نه آنکه بالاترین اِنباء به آدمی اِخبار از “من این”، “فی این” و “الی عین” است.

همیشه سؤال ذهنی من این بود که چرا کشور مواجه با مسائل حل­ نشده بیشمار است؟

متمایلم بر اساس تحلیل بالا فرض بگیرم که نظام حکمرانی به جهت ماهیت سیاست ­پژوهی که از قرائن و عوارض مبتنی بر “برهان انّی” به سمت علل حرکت می ­کند برخوردار از پایی چوبین و بی­ تمکین است و این عدم تمکّن نه به جهت دردناشناسی که نادردمندی است، چرا که دردها را می­ شناسد و می­ فهمد اما بدان علم حضوری ندارد؛ دردها معلومش هست و معروفش نیست و همین معناست که مخل ایجاد اراده کافی بر رفع دردها و آلام اجتماعی در بدنه دستگاه حکمرانی است؛ چرا که نیک می ­دانیم میان علم و عمل فاصله ­ای طولانی است به نام اراده؛ آن هم در “ما نحن فیه” اراده جمعی و نه اراده فردی که به جهت ارتباط زنجیره­ای، تابع “اخس مقدمتین” یعنی ضعیف­ترین اراده ­هاست. لذا حتی شدت یقین هم بر بی­ عملی یا بدعملی پایان نمی­ دهد، همچنان که فرعونیان در عین یقین شدید، منکر موسی و خدای موسی بودند(نمل/14).

بنابراین، نمی­ توان بر عقل نظری چه در باب حکمت نظری یعنی در مقام هستی­ شناسی و چه در باب حکمت عملی یعنی تعیین قواعد، خرده گرفت چرا که هر چه چشم و گوش به ابزارهای تقویت­ کننده بیشتر تجهیز شود، در نهایت این دست و پاست که باید عمل کند. اگر گفته شد “پای استدلالیون چوبین بُوَد/پای چوبین سخت بی­ تمکین بود”(مثنوی، دفتر اول، بخش 105) نه آنکه بخواهد قیاس منطقی را به ورطه محاکمه کشاند بلکه از یک واقعیت سخن می گوید و آن اینکه ظرف استدلال، عقل است و مجاری ادراکی نیز حواس (به عنوان ظرف تمهید مقدمات استدلال) در حالی­ که دست و پا که مجاری تحریکی­ اند، عاملند و باید طبق دیده­ ها و شنیده­ های چشم و گوش و تحلیل کلی عقل نظری عمل کنند و لذا می­ توان مشکل را در نظام حکمرانی فعلاً به عقل عملی نسبت داد. حال چرا عقل عملی در بند است؟

عقل عملی کار نم ی­کند چون دردها  نفی شده یا طبیعی تلقی شده­ اند: “وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ قَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا أَنُطْعِمُ مَنْ لَوْ يَشَاءُ اللَّهُ أَطْعَمَهُ إِنْ أَنْتُمْ إِلا فِي ضَلالٍ مُبِينٍ” (یس/47)، عقل عملی کار نمی­ کند چون دردها منحل و نه حل شده ­اند؛ عقل عملی کار نمی ­کند چون دردها غلط روایت یا صورتبندی شده­ اند، عقل عملی کار نمی­ کند چون دردها به اشتباه اولویت­ دهی شده ­اند؛ عقل عملی کار نمی ­کند چون .... و در یک کلام عقل عملی کار نمی­ کند چون بساط حضور و شهود مسئله در میدانش تعطیل است. لذا اگر علم حصولی یعنی استدلال و برهان هم خوب کار کند حل مسئله احتیاج به عقل عملی و سعی دارد و مگر انسان جز مالک آنچه می ­کوشد است که “وَ أَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلاَّ ما سَعي“ (نجم/39) بنابراین، تا انسان هست عملش نیز هست و از منافع آن عمل نیز بهره ­مند؛ البته از منافع عمل نه بی­ عملی. در این بی­ عملی مفرط نمی­ خواهم سه چیز را فراموش ­کنم: سرمایه­ ها و ظرفیت­ های داشته که همچنان امیدآفرینند، افق­ ها و آرمان­ ها که همچنان انگیزش ­بخشند و سنجش نسبی و نه نفسی شرایط که یقیناً هدایت­گرست.

 

نخبگان به کار می ­آیند:

بی­ شک بر اساس مقدماتی که گفته شد و آسیب­ شناسی­ ای که از نظام حکمرانی صورت گرفت باید راهکار را بر تقویت عقل عملی دانست و سرداران این عرصه را نخبگان علمی و حکمی بر شمرد که «و اكثر مدارسه العلماء، و مناقشه الحكماء، فى تثبيت ما صلح عليه امر بلادك، و اقامه ما استقام به الناس قبلك»(نهج­البلاغه، نامه 53). آنچه از علم علماء و حکمت حکماء توقع می­ رود تثبیت راه ­حل ­هاست و احیای تجارب موفق پیشین. شاید به “لف و نشر مشوش” بتوان، تجارب را از زبان اهل علم دریافت و به کمک آنها احیا کرد و راه ­حل مسائل را از حکماء شنید و جهت زمینه ­سازی و تثبیت آن در جوامع هدف بر امداد ایشان حساب کرد. اما فراموش نکنیم علمی که “نور” است و حکمتی که “خیر کثیر” است اینگونه نقش ­آفرینی می­ کند، علمی که “بیّن” است می­تواند “مبیّن” باشد؛ حکمت “واجد خیریت” می­تواند “موجد خیر” هم باشد و الا چه بسا علم­ نمای خنثی و حکمت­ نمای عقیم. نخبگان علمی و حکمی به دریافت ­های حضوری مجهز اند.

نخبگان به کار می­ آیند اما به شرط گردش شان و بالتبع تداول نقش ­هایشان. رکود، فساد می­ آورد و فساد جزء، کل را فاسد می ­کند. البته فرایند گردش نخبگان باید به صورت طبیعی انجام پذیرد، چرا که هرگونه فشاری چه با “حسن نیت” و چه “خبث طینت” انجام پذیرد این فرایند طبیعی را که یقیناً “مستحسن” و “بهینه­گزین” است از مسیر طبیعی باز می­ دارد، همچنانکه خداوند از چرخش طبیعی ایام یاد می­ کند “إِن يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِّثْلُهُ وَتِلْكَ الْأَيَّامُ نُدَاوِلُهَا بَيْنَ النَّاسِ” (آل­عمران/140).

نخبگان به کار می ­آیند به شرط ازاله “رین” و حجاب شان. حجاب و سیطره تئوریک اندیشه غیربومی (غیر جغرافیایی و غیر معرفتی؛ خواه شرق و غرب جغرافیایی و خواه شرق و غرب معرفتی) مخل دریافت صحیح است و آنچه این اختلال را می زداید، تمسک به تراث اسلامی ـ ایرانی است؛ بر قید زمان و مکان در اندیشه اسلامی تأکید می­ کنم که بسیاری از انحرافات در تحلیل، ثمره انفکاک از عصر و مصر و انسلاخ از زمان و مکان است.

نخبگان به کار می ­آیند به شرط مواجهه میدانی؛ از پیله وهمیات نظری که به دور خویش ساخته ­اند بیرون بیایند و دامن اعتزال را برچینند و در وسط میدان با تمام سرمایه­ هایی که دارند “هل من مبارز” بطلند. البته نوع کنش­گری ایشان در میادین مختلف به سبب اعتبارات علمی ­ای که یدک می­ کشند، متفاوت خواهد بود؛ در علوم نظری طوری، در علوم اخلاقی طوری و در علوم رفتاری طور دیگر. اما مطلقاً از میدان و مقام مواجهه با مسائل عریان خود را دور نکنند که دام انتزاعی­ اندیشی دقیقاً همین­جاست.

نخبگان به کار می­ آیند به شرط آنکه هوششان دم گوششان باشد “يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا خُذُوا حِذْرَكُمْ فَانْفِرُوا ثُباتٍ أَوِ انْفِرُوا جَمِيعاً” (نساء/71) و گروه گروه یا به نحو جمیع و سبکبار یا سنگین­بار “انْفِرُوا خِفافاً وَ ثِقالاً” (توبه/41) کوچ علمی کنند برای شناخت و حل مسئله.

نخبگان به کار می­ آیند به شرطی که از بخل و خساست علمی اجتناب کنند که بخل ملازم نفوس است و اولین مانع بر سر هر کار درستی که “وَ أُحْضِرَتِ الْأَنْفُسُ الشُّحَّ” (نساء/128). این چنبره­ای که تحت عنوان مالکیت فکری بر داشته­ های علمی زده شده است، مانع رشد و نمای علم است؛ فراموش نکنیم که علم بالتجلی از ناحیه عالم در دامن غیر عالم قرار می ­گیرد و نه بالتجافی و این گردش علم خود عامل پختگی و زایندگی برای علم و عالم است.

نخبگان به کار می­ آیند اگر ...

پایان پیام/9

نظرات

نام :
ایمیل:(اختیاری)
متن نظر:
ارسال

نظرات ارسال شده

سرخط خبرهای سرویس

رئیس دانشگاه مذاهب اسلامی:

تولید فکر، لازمه تمدن‌سازی/با حبس دین در تنگنای تفکرات افراطی مبارزه ‌می‌کنیم

حجت‌الاسلام مختاری با بیان اینکه مقام معظم رهبری تولید فکر را از شاخصه‌های تمدن نوین اسلامی می‌دانند، گفت: امروز دین فرازمانی است و مخاطب‌اش فطرت انسان‌ها است اما برخی آن را در تنگنای خفه‌کننده اندیشه‌های خود محبوس می‌کنند.

اخبار برگزیده شبستان